Nieuwe machtsverhoudingen en de vorming van nieuwe staten

Nieuwe wereldwijde machtsverhoudingen en de vorming van nationale staten

De industriële revolutie begon in Groot Brittannië met de aanleg van grote infrastructurele projecten (het spoor), een uitgebreide vloot (stoomschepen), grote fabrieken en grote industriesteden. Wel bleef de Britse industriële ontwikkeling achter bij het net opgerichte nieuwe Duitse Rijk (1871) dat ontstond uit de grootste (deel)staat Pruisen.

Aan het eind van de 19de eeuw werkten nieuwe machtsblokken met elkaar samen. Frankrijk had een verbond met Rusland en uiteindelijk ook een verbond met Groot-Brittannië gevormd (triple entente, 1907). De Driebond of Drievoudige Alliantie was een verdrag tussen Duitsland (oorspronkelijke Pruisen met de overige Duitse Staten van Bismarck), Oostenrijk-Hongarije (Donau Monarchie van Frans Josef) en Italië, ook wel de Centralen genoemd in de Eerste Wereldoorlog. De nieuwe machtsblokken ontstonden door de vrees voor de opkomst van het nieuwe Duitse industriële machtsblok. Het Ruhrgebied, het Saargebied en Silezië vormden de basis voor de industriële opleving in Duitsland, gericht op kolen en staal.

De overzeese Britse dominantie werd bedreigd door de Duitse industriële productie van militaire schepen. De Franse dominantie op het vaste land werd bedreigd door Pruisen, onder leiding van Otto van Bismarck. Door de Pruisische overwinning (Frans-Duitse Oorlog) op Frankrijk (Elzas-Lotharingen) werden de Duitse staten herenigd en ontstond de Duitse eenheidsstaat in 1871. Het betekende ook het einde van de napoleontische overheersing en het einde van de Franse overheersing in Europa.

Deze Frans-Duitse oorlog (1870-1871) staat aan de basis voor vele conflicten in Europa waaronder de Eerste en Tweede Wereldoorlog, het verdrag van Versailles in 1919: herstelbetalingen Duitsland aan Frankrijk, gebiedsinperkingen (Elzas-Lotharingen), verlies van alle koloniën en ontwapeningen tot 100.000 militairen in Duitsland.

Na het verlies van Duitsland (en de Donaumonarchie) in de Eerste Wereldoorlog (1919-1933) werd het Duitse Keizerrijk ontmanteld en de Weimarrepubliek opgericht. De Weimarrepubliek volgde onder Paul von Hindenberg het Duitse Keizerrijk van Wilhelm I, II en Kanselier Bismarck op (1871-1918). De Duitse republiek werd zwaar belast door het vredesverdrag van Versailles en leidde intern tot grote conflicten, extremisme (communisten en nationaalsocialisten) en de opkomst van het nationaalsocialisme onder leiding van Adolf Hitler.

Bovendien verkeerde de wereldeconomie in een wereldwijde Grote Depressie (1929), waardoor het extremisme zowel een politieke als economische lading kreeg. De interne conflicten tussen communisten en nationaalsocialisten, de zware herstelbetalingen, de wereldwijde economische crisis, hyperinflatie, armoede, de grote interne onrusten en de externe conflicten met Frankrijk leidde uiteindelijk de Tweede Wereldoorlog in. De Weimarrepubliek kende na de crisisjaren ook een periode van relatieve welvaart, stabiliteit en goede verhoudingen (1923-1929). In 1926 werd Duitsland opgenomen door de Volkenbond (in 1919 opgericht om wereldwijde conflicten te voorkomen), kon Duitsland voldoen aan de herstelbetalingen en kwam de economie op gang met behulp van Amerikaanse leningen.

In 1929 waaide de grote depressie over uit de VS waardoor Duitsland afgesloten werd van Amerikaanse leningen, de economie stagneerde en de werkloosheid steeg. Deze depressie leidde de opkomst van het nationaalsocialisme (NSDAP) en het communisme in. In 1933 trad het kabinet Hitler aan en schafte met de machtigingswet de democratie en de republiek af, waarbij alle andere partijen verboden werden en Hitler als Kanselier het absolute bevoegd gezag had over Duitsland. Na het overlijden van president Hindenburg in 1934 nam Hitler ook de rechten van de Rijkspresident over.

Grote Depressie ‘29

Na de hoogconjunctuur periode in de jaren ’20 crashte de beurs in New York (Grote Depressie ’29). De onderliggende (reële) economie steeg veel minder hard dan de effecten en aandelen op de beurs.

Markten waren verzadigd, mensen werden ontslagen, bedrijven gingen failliet en de koopkracht daalde, waardoor ook de aandelen minder waard werden en beleggers niet meer gingen investeren, mensen geen schulden meer terug konden betalen en banken failliet gingen. Wereldwijd kwam de economie in een depressie terecht. De Grote Depressie is een van de oorzaken van het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. Duitsland kon niet meer voldoen aan de herstelbetalingen, geld werd niks meer waard (hyperinflatie) en het nationalisme bloeide op.

Wereldoorlogen

De Eerste Wereldoorlog brak uit na de moord op Frans Ferdinand (Troonopvolger Oostenrijkse Rijk) door Gavrilo Princip gesteund door de Servische separatistische black hand beweging. Rusland steunde Servië militair en Duitsland steunde uiteindelijk Oostenrijk.

De Eerste Wereldoorlog (Great War) monde uit in een totale wereldoorlog. Groot Brittannië nam deel aan de oorlog met vele verschillende overzeese koloniën en het Ottomaanse Rijk sloot zich aan bij de Centralen waardoor het Midden-Oosten, de Balkan en Rusland ook een strijdtoneel werd. De VS werd in 1915 betrokken bij de Eerste Wereldoorlog nadat de Duitsers het Engels-Amerikaanse vrachtschip (munitie) Lusitania torpedeerde. Daarvoor was de VS altijd neutraal gebleven (isolationisme). Het Ottomaanse Rijk (zieke broeder) steunde de centralen vanwege de voorgaande spanningen met Rusland (11 Ottomaans-Russische oorlogen) en Engeland (in beslag nemen twee grote slagschepen). Daarnaast voelde het gebrek aan koloniën van Duitsland als een achterstand ten opzichte van de Engelsen en Fransen. Grondstoffen uit koloniën waren cruciaal voor de opkomende industrialisatie.

Naast wereldwijde en regionale conflicten (Frans-Duitse oorlog, Elzas Lotharingen) aan het eind van de 19de en het begin van de 20ste eeuw ontstonden er ook nationalistische gevoelens, antisemitisme, pan-Germanische en pan-slavische bewegingen. Ook werd oorlog sterk geromantiseerd door nationaal socialistische bewegingen. Oorlog zou veel problemen oplossen, jongens werden mannen, de werkloosheid zou verdwijnen, oorlog zuivert de maatschappij van gevaarlijke groepen zoals het socialisme, feminisme, homoseksualiteit en zorgde voor de groei van de (oorlogs)economie. Duitsland had bovendien het sterkste landleger en het zou zonde zijn om hier niks mee te doen. Men verwachte dat een oorlog ook snel in het voordeel van een bepaalde partij beslecht zou worden. Het omgekeerde was waar.

De Eerste Wereldoorlog werd een omslachtige, nutteloze en zeer bloedige oorlog waar veel soldaten onnodig lang op het front verbleven en waarbij nauwelijks overwinningen of terrein geboekt werd op de tegenstander. De oorlog veranderde in een zeer langdurige gruwelijke loopgravenoorlog. Door de industrialisatie waren de legers wel gemoderniseerd, maar de tactieken waren gebaseerd op verkeerde veronderstellingen en inschattingen. Uitputting, oorlogsmoeheid, het uiteenvallen van de Oostenrijk-Hongaarse monarchie (onafhankelijkheid Slavische minderheden), de verdeeldheid van het Ottomaanse rijk en de opstand van Arabieren maakte een einde aan de Eerste Wereldoorlog.

Het Ottomaanse Rijk koos partij voor de Centralen maar brokkelde af tijdens de eerste wereldoorlog. Toch wist het Ottomaanse Rijk zich kranig te verzetten tegen de Geallieerden waardoor de Geallieerden ondersteuning kregen van Arabische en Armeense opstandelingen. Het Ottomaanse Rijk (zieke man). brokkelde al voor de eerste Wereldoorlog af met het verlies van grond in de Oost-Europese gebieden (balkanoorlogen), Britse overname van Egypte en de strijd om de Krim (olie gebieden in de Kaukasus, aanval Duitsland op Odessa en Sebastopol). De strijd in de eerste wereld oorlog werd nu op 3 fronten gevoerd (West-Europa, Oost-Europa en het Ottomaanse Rijk). Uiteindelijk viel het Ottomaanse Rijk definitief uit elkaar waardoor het Midden-Oosten opnieuw op de kaart gezet kon worden. Na de Eerste Wereldoorlog veranderde het Ottomaanse Rijk in de Republiek Turkije (onder leiding van de eerste president Kemal Ataturk). De Arabische provincies werden landen: Syrië, Irak, Libanon, Israël, Jemen Saudi-Arabië. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd door met name Frankrijk en Engeland deze grenzen vastgelegd via geheime verklaringen en onderlinge correspondentie. Het Sykes-Picotverdrag is een van de belangrijkste verdragen voor het vastleggen van de huidige grenzen van de Arabische staten momenteel. Het veroorzaakt nog steeds veel strijd op dit moment tussen allerlei verschillende geloofsopvattingen en stammentwisten. De Balfourverklaring (het toezeggen van een Joods thuis door de Britten) verergert de haat tussen politiek zionisten en de politieke islam in het Midden-Oosten. De Balfourverklaring wordt gezien als verraad op de Hoessein-McMahoncorrespondentie waarbij juist de Arabische opstandelingen grond werd beloofd in Palestina. Later kwamen de Britten hier op terug door de zionistische joden een thuis te geven (als schuldgevoel voor de joden vervolging in de Tweede Wereldoorlog. De reden dat gevaarlijke terreurbewegingen als ISIS (IS), Taliban, Al Qaida ten strijde trekken heeft te maken met de ontwikkelingen uit vooral de Eerste Wereldoorlog. De nieuw opgelegde grenzen door Frankrijk en Engeland ging gepaard met veel bloedvergieten, chaos en slachtpartijen.  Een voedingsbodem voor religieus terrorisme.

Rusland (in 1917 de Sovjet Unie na de Russische revolutie van de Bolsjewieken) sloot het vredes verdrag met Duitsland (Brest-Litovsk). Het uiteenvallen van het Habsburgse Rijk betekende ook de overgave van Duitsland aan de Geallieerden. Na de vlucht van Keizer (Wilhelm II) naar Nederland veranderde Duitsland in de Weimarrepubliek. In 1919 werd de vrede getekend in het verdrag van Versailles.

De Tweede Wereldoorlog ontstond grotendeels door de grote onrusten binnen de Weimarrepubliek (1918-1933) over de zware herstelbetalingen, inperking van het leger, hyperinflatie en het verlies van grondgebied waaronder Elzas-Lotharingen en een onafhankelijk Polen. De Grote depressie in 1929 versterkte de nationalistische gevoelens, waardoor de aanhang van nationaalsocialistische en fascistische bewegingen (Hitler, 1933 en Mussolini, 1922) sterk toenam. Binnen Europa braken bovendien verschillende revoluties uit in Rusland (1917) waardoor extreme bewegingen het tegen elkaar opnamen (extreem links en extreem rechts). Deze bewegingen ontstonden door de angst voor elkaar, voor minderheden en voor verschillende stromingen zoals het communisme, fascisme, socialisten, republikeinen etc.

In 1939 viel Adolf Hitler de leider van de NSDAP Polen binnen. Hitler had in 1938 Oostenrijk en een deel van Tsjechië-Slowakije (Sudetenland) al geannexeerd. De aanval op Polen was een stap te ver voor het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk waardoor ze Duitsland officieel de oorlog verklaarde. In 1941 viel Duitsland Rusland (Stalin) binnen (Operatie Barbarossa, drang naar het Oosten), waardoor Duitsland een tweefronten oorlog aan ging.

De Verenigde Staten werden in de oorlog betrokken door de aanval van de Japanners op Pearl Harbor. Duitsland verklaarde formeel de VS de oorlog omdat Duitsland een pact gesloten had met Japan (anti-Kominternpact). Feitelijk verleende de VS veel steun aan de Britten, waar Hitler al mee in oorlog was. In Afrika werd de strijd gevoerd om het Suezkanaal (toegang tot olie) tussen de Italianen en Britten (Montgomery) in Egypte. De Duitsers (Rommel) ondersteunden de Italianen. De Amerikanen ondersteunden de Britten.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het onderscheid in bruutheid tussen burgers en militairen kleiner. De Tweede Wereldoorlog werd daarmee een totale oorlog waar iedereen bij betrokken werd.

Bovendien onderdrukte het Nazi- en Sovjet regime op grote schaal de eigen bevolking en werden internationale afspraken (Conventie van Geneve) grotendeels geschonden. Twee derde van de doden viel dan ook onder de burgerbevolking en minderheden werden massaal vervolgd (Joden, zigeuners, homoseksuelen, intellectuelen etc.).

Met de Duitse blitzkrieg strategie veroverde Hitler aanvankelijk veel grondgebied. Oostenrijk en Sudetenland (Tjecho-Slowakije) werden zonder slag of stoot geannexeerd (1938). Polen werd binnen vier weken veroverd (Poolse Campagne, 1939) door Duitsland en Rusland (Molotov-Ribbentroppact). In 1940 werd Scandinavië veroverd vanwege de belangrijke grondstoffen (ijzererts). Nederland, België en Luxemburg werden bezet en onder de voet gelopen door de Duitse legers.

De Duitsers stormden in Frankrijk door de Maginotlinie en de ondoordringbaar geachte Ardennen (precisie aanvallen Luftwaffe en oprukkende Pantserdivisie). De Franse en Engelse bondgenoten werden bij de kanaalkust afgesneden door de Duitse verkenningseenheden waardoor de Britten over het kanaal moesten vluchten (Duinkerke) naar Engeland. Op 14 juni 1940 werd Parijs veroverd door de Duitsers en kwam een groot deel (60%) van Frankrijk onder Duits gezag. Het overige deel (Vichy-Frankrijk) kwam onder gezag van veldmaarschalk Petain, maar was eigenlijk een marionettenstaat onder Duits bewind.

In juli 1941 viel Hitler de Sovjet-Unie aan (operatie Barbarossa). Het oostfront bleek een beslissende strijd te worden in de gehele Tweede Wereldoorlog. Aanvankelijk verliep de oorlog voor Hitler zeer voorspoedig met snelle overwinningen van grote stukken grond op het verouderde immobiele Rode leger. De Duitse troepen drongen diep in Rusland door tot Stalingrad (Noordelijke troepen naar Leningrad, de middelste troepen naar Moskou en de zuidelijke troepen naar de Kaukasus voor de olievelden). De Duitsers werden echter gestopt door de enorme afstanden en lange aanvoerlijnen in de Sovjet-Unie, de modder en de intredende kou van de winter waardoor alles vast vroor. Napoleon had ook al met deze situatie te maken. Stalingrad werd het keerpunt van de oorlog. De Russen konden zich langzamerhand herstellen en dreven de Duitsers terug naar het Westen. In 1943 wonnen de Duitsers een laatste grote slag bij Koersk. Daarna konden de Duitsers niet meer het initiatief nemen. In 1944 lanceerde de Russen operatie Bagration waarbij de Duitse legers definitief van het moederland werden afgesloten. De strijd werd definitief beslist door de verovering van Wenen en Praag waardoor Berlijn (laatste grote slag om Berlijn) uiteindelijk veroverd kon wonnen en Duitsland moest capituleren in 1945.

Het Westelijke front bood in 1943 echt weerstand door de aanval op Mussolini op Sicilië. Rome werd bevrijd en de Italianen kozen de kant voor de geallieerden. In Normandië kwam de echte grote invasie van Amerikanen, Canadezen en Britten op het Europese vasteland. Op 6 juni 1944 (D-day) werden de Duitsers geconfronteerd met de grootste gecombineerde amfibische en luchtlandingsoperatie in de geschiedenis (operatie Overlord).

Op 25 augustus werd Parijs bevrijd door de geallieerden. De Geallieerden probeerden via Nederland Duitsland verder binnen te vallen, maar die poging mislukte (Operatie Market Garden bij Arnhem) door een ongekende felle tegenstrijd van de Duitsers. In 1944 voerden de Duitsers zelfs nog een offensief in de Ardennen om de haven van Antwerpen terug te veroveren. Dit leidde tot een vertraging van de oorlog. Uiteindelijk konden de geallieerden de Rijn oversteken en vrij eenvoudig de uitgeputte Duitse legers verslaan. Bovendien gaven de Duitsers zich liever over aan de westelijke geallieerden dan aan het harde genadeloze Rode Leger. Op 25 april 1945 schudden de Amerikanen en Russen elkaar de hand bij de Elbe. Hitler pleegde op 30 april ‘zelfmoord’ en Duitsland gaf zich op 7 mei officieel over.

De capitulatie van Duitsland was niet het definitieve einde van de Tweede Wereldoorlog. Japan (Hirohito) gaf zich pas op 2 september 1945 over na de twee atoombommen op Hiroshima (little boy) en Nagasaki (fat man). De Amerikanen domineerden Japan al op zee tijdens de slag bij Midway. Maar de atoombommen versnelde het einde van de Oorlog. Officieel werden de vijandigheden op 31 december 1946 door president Truman beëindigd.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s